Jeśli przetrwa się ten etap szoku, przychodzi ostatni w cyklu: dwukulturowość.

Gorzej, gdy się nie uda. Polski ksiądz Andrzej Pyka, traktowany w Dublinie jak pogotowie duchowe, regularnie jeździ do szpitali do niedoszłych samobójców. Inny polski ksiądz Dariusz Kwiatkowski, wikariusz w londyńskiej parafii NMP, słynnej wśród polskich imigrantów z tego, że pomaga w kryzysowych sytuacjach, opowiada o setkach miejscowych kloszardów, którzy się wywodzą z grupy polskich magistrów. Bo to jest jednak spory psychologiczny koszt, gdy mimo studiów trzeba stanąć do pracy ramię w ramię z kimś, kto nie ma żadnych szkół, przy tych samych kanapkach i za tę samą pensję.

A więc wracać? Niestety, szok kulturowy ma jeszcze brata bliźniaka, zwanego szokiem powrotnym. Mechanizm tego drugiego bywa nawet silniejszy.

Robert opowiada, że gdy kolportował do Polski tamte filmy, żył nadzieją, że wywoła dyskusję z Polakami w Internecie, a kierowano do niego tylko prośby o kolejne tytuły. Gdy znajdzie się teraz w Polsce i siada z Polakami do dyskusji, zawsze prowadzą one podobnym szlakiem. Nie może znieść polskiej małostkowości, rozmów, które prowadzą wyłącznie do tego, by udowodnić, że ma się rację. A już szczyt irytacji, opowiada, wywołuje u niego typowy polski popis: „Nieważne, że nie mam pojęcia o czym mówię, ważne, żeby wyszło, że to ja mam rację”.

W trakcie wizyt w kraju nieprzyjemne odczucia mają nawet fizyczny wymiar. Pojawia się coś w rodzaju klaustrofobii: ktoś, kto całe lata marzył, by wreszcie zobaczyć własne miasto Białystok, po kilku dniach brał taksówkę do Warszawy. Ktoś inny, pod pretekstem pilnej pracy, chował się przed polską rodziną i obdzwaniał z komórki wszystkich bliższych i dalszych znajomych z Manhattanu.

Paulina wierzy, że w Londynie nie będzie trudniej niż podczas próby generalnej, którą był dla niej wyjazd do Warszawy na studia. Wtedy rodzinne Kaszuby okazały się uroczym, ale jednak końcem świata. Przestała tam jeździć po kilka razy w miesiącu, gdy w Warszawie zbudowało się jakieś życie: przyjaciele, mieszkanie, chłopak. Z perspektywy Londynu Warszawa nie nadaje się już do mieszkania, tak jak kiedyś Kaszuby. – Ale z badań wiadomo, że części z nas nigdy nie uda się pogodzić z tym, że nie da się żyć w dwóch kulturach naraz – mówi Anna Podgórska – i już zawsze będziemy żyli na walizkach. Tak jak mój przyjaciel, od którego się zaczęły moje badania, gdy zaczęłam szukać, co to jest, skoro i on, i ja przechodzimy to samo. On jest dobrze wykształcony, bardzo inteligentny, znalazł pracę w instytucjach unijnych. Ale tam coś nie tak, tu coś nie tak. Ciągły brak albo nadmiar. Więc co kilkanaście miesięcy zmienia miasto zamieszkania.

A zatem może takie właśnie jest przeznaczenie najnowszej emigracji: nowoczesny, panświatowy, pankulturowy nomadyzm?